• Post author:
  • Post category:ARTICLE

Ha u snem 2021, ka lympung United Nations ka la khot ia ka World Food Summit ban kyntiew ia ki rukom pynmih jingbam kiba iadei bad ka mariang. Kum u dkhot jong kawei na ki Preparatory Committees jong kane ka Summit, ka Indigenous Partnership for Agrobiodiversity and Food Sovereignty (TIP) kaba nga ialam na Rome, Italy, ka la iasaid halor kawei ka jingshisha: ba ki rukom pynmih jingbam jong ki riewlum, ha ka jingshisha, ki dei kiba shong nongrim halor ka mariang. Wat la bunsien ymju don ba khamkren bad barabor ngi shah ieh khunswet,  pynban ki dei ka dawbah ba donkam tam na ka bynta ka lawei kaba ngi thrang bad angnud.

Ban pynshisha ia kane, ngi la pyndonkam ia ki tiar tynjuh (evaluation tools) jong ka FAO ban leh ia ka jingwad bniah (study) kaba kynthup ia kumba 500 tylli ki longiing ha ki 16 tylli ki jaka bapher bapher ha Thailand, India, Kenya, bad Mexico. Ki longiing na Meghalaya kiba ngi la wad bniah ki dei na ki shnong Dewlieh, Umsawwar, Plasha bad Darechikgre. 

Ka jinglap jong ngi ka long kaba shai: kine ki rukom pynmih jingbam kim dei tang ki “lyngkha”; ki dei ki jaka ba bun jait ka jingim; kine ki rukom pynmih jingbam kim dei tang ba shu trei kam—hynrei ki heh ki san bad ki phuh ki phieng. Ka buit kaba rieh kam dei tang ka rukom rep rukom riang; hynrei ka dei ka jingiasnoh kaba jylliew bad ka dewmet, ka riti ka dustur bad ka bynta ban “sumar bad ban iasam,” lang para briew, kumba ju ong U khasi khara “ka Tip Briew, Tip Blei” 

Hynrei ngim kwah ba kine ki jinglap jong ngi kin sahkut noh tang ha kaba ngi shu buh jingthoh. Kumta ban pynkylla ia kine ki jingtip sha ki kam, ha u snem 2024, ka TIP ka la shna ia kawei ka ‘Outcome Framework’ kaba la pynshong nongrim halor saw tylli ki rishot kyntiew ia ka roi ka par: ka jingbun jait ba don ha ka mariang (biodiversity), ka jingkoit jingkhiah (nutrition), ka lad kamai kaba shong nongrim halor ka mariang (nature-based livelihoods), bad ka jinglah ban iaishah ia ki jingkylla ka suinbneng (climate resilience). 

Ha u snem 2025, ngi la sdang ban pynkylla ia kane ka Outcome framework sha ka jingpyntreikam da kaba wadbniah ia kita ki buit kiba lah ban ai shuh shuh ia ki jubab  “templates of solutions” kiba lah ban pyntreikam ia kine ki lynti. Ngi la don ka bok ban ioh jingiarap pisa na ka Rockefeller Foundation, USA bad CS Fund, California, USA, ban sdang ban wadbniah ia kita ki buit ha ryngkat ka jingiatreilang bad ki shnong. 

Ka sienjam kaba nyngkong jong ngi ka la sdang ha Meghalaya. Da kaba iatreilang bad ka NESFAS, kaba dei ka kynhun kaba iatreilang bad ngi ha kane ka thain, ngi la kynthup lang ia ki tymmen ki san jong ki shnong, ki nongshet jingshet tynrai, bad ki stad kiba iadei bad ka koit ka khiah (nutritionists). Ryngkat lang, ki la leh ia ka kam kaba phylla. Ki la shim ia ki “jingbam ba ioh na khlaw” (wild edibles) bad pyniasnoh ia ki bad ki prokram jingbam sngi ha ki skul.

Mynta ha Meghalaya, palat 2000 ngut ki khynnah ki long kiba ioh ban bam ia ka jasngi kaba kynthup ia 13 tylli ki jait jhur baioh na khlaw. Kane ka jingdon jong ki khynnah ka nang kiew man ka sngi. Kine kim dei tang ka jingbam ba ki bam hynrei ka pyni iaka spah jong ki kmie ki kpa tymmen jong ngi kiba ngi lah ban ioh na ka Mei-Ramew ha ki pliang ja jong ki. Kane ka rukom ka wanrah iaka ioh ka kot kaba neh bad iarap markylliang (circular economy) namar ha ba ki kmie jong ngi ki kheit iaki jhur khlaw ban die sha ki skul lane haba ki kmie ieid ki hikai iaki khynnah skul kumno ban sumar iaki kper skul, kane ka jingiaid ryngkhi jong ka koit ka khiah bad ka ioh ka kot ki ia tyllun bha. Ki khynnah ki sdang ban heh ban san ha ka koit ka khiah da ka ba ki tip ba ki lum ki wah ki dei ki ba bsa iaki.

Ki jinglap jong ngi ki pyni ruh ba kane ka nuksa kaba ngi la shna ka don ka jingktah kaba khraw bad kaba lah ban pyniar. Ka NESFAS ka pyrshang ban pynioh ia ki bam katkum ki 10 jait ki thup  jingbam bala hikai da ka FAO, da shisha kane ka nang pynkhlain ia ka ioh ka kot ha ki shnong, bad da kane ka pynskhem ia ka imlang sahlang lyngba ka jinglong trai iala ka shnong ka thaw. Kaei kaba ngi shem ka long kaba i suk hynrei kadei ka ba jylliew haduh katta katta. Ka jubab ia ka jingeh jong ka roi ka par ha ka pyrthei baroh kawei kam shong tang ha ka jingstad jong ki kor ki bor ka juk mynta, hynrei ka dei ba ngi donkam ban phai biang sha ka jingiadei ka ba khlain bad ka mei mariang. Da ka ba kyrshan iaka rukom leh ne jingstad jong ki riewlum kam dei tangba ngi sumar iaka spah mariang- hynrei kumno ngi bsa ruh iaka pateng ka ban wan ha ryngkat ka jingstad bad jingshemphang jong ki mynbarim.

Hapdeng u snem 2024 bad 2025, ka Sorkar Meghalaya bad ka NESFAS ki la iatreilang ban ai jinghikai ia palat 12,000 ngut ki nong-shet jasngi ha skul. Ki heh sorkar kum u Swapnil Tembe bad Ka Kong Isawanda Laloo ki la long ki nongkyrshan ki ba radbah hakaba iadei bad kane ka sienjam. Ngi nang pynkylla ia ka jasngi skul sha kawei ka jingiakhih na tynrai. Hynrei ka kam jong ngi ka kham jylliew ban ia ka rympei shet ja. Lyngba ka jingiatreilang bad ka Biodiversity Board jong ka Sorkar Meghalaya bad ka The Nature Conservancy, ka NESFAS ka iatrei bad ki imlang sahlang ban pynbha biang ia ki jaka kiba la duh ka bor da kaba pyndonkam ia ka ‘People’s Perspective Management Plans.’ Ngi pyniasnoh ia ka jingshemphang tynrai bad ka rukom pynbha mariang (biocentric restoration) jong ka Indigenous Peoples’ Unit ha FAO, Rome.

Bad kaba donkam tam, ngi la pyniasnoh ia ki samla. Hadien ka webinar jong ka TIP ha u snem 2025, ki samla na Meghalaya ki la ioh ban wadbniah shuh shuh ia ki 10 tylli ki buit thymmai na tynrai—naduh ki syllai, ki khlaw kiba ngi ioh ngap haduh ki dieng kiba pynbiang nitrogen ia ka khyndew. Kane ka pyni ba ki dang don ki nong wad jingtip bad ki nongialam na ka bynta ka lawei. Da kaba pynrung kyrteng ia 21 tylli ki Agroecology Cooperatives, ka NESFAS ka nang pynkupbor ruh ia ki Mei-Ramew cafes bad ki skul ban thied ia ki mar tynrai bad ban pynneh ia ka spah hapoh ka shnong ka thaw. Kane ka rukom pynneh pynsah ia ka ioh ka kot kaba ngi kyntiew ka la ioh ruh ia ka jingithuh na ki kynhun bapher bapher ha ka pyrthei kum ka International School Meals Coalition bad ka Indigenous Peoples Food Systems Coalition. Ngi nang pynshisha ba ki rukom pynmih jingbam tynrai kim dei ki tiar mynnor—hynrei ki dei ka shabi jong ka lawei jong ngi.

Don lai tylli ki jinghikai ba donkam: 

Kaba nyngkong, ka jingshisha kaba don sakhi ka donkam. Ngi la pyndonkam ia ka rukom wadbniah lyngba ka TAPE jong ka FAO ban pynshisha ba kine ki rukom treikam kiba ngi khein poh ki treikam bha. Katba ka jingpyndonkam ia ka Artificial Intelligence (AI) ka nang kiew, kumta ngi donkam shuh shuh ka jingiasaid ban pynmih ia ki sakhi satar kiba biang da kaba pyniasnoh bad pynshong nongrim bad ka rukom im kaba kyrpang jong ki riewlum. 

Kaba ar, ka jingtei ia ki lynti iaid (bridges) ka treikam. Ka ‘Outcome Framework’ jong ngi ka la ailad ia ka stad saian bad ka jingshemphang tynrai ban iatreilang kum kiba iaryngkat bor bad kane ka pynmih ia ka jingshemphang kaba thymmai. 

Kaba lai, ka rukom treikam (policy) kaba bit ka donkam. Kane ka sienjam ka la jop namar ba ka Sorkar Jylla Meghalaya bad ki kynhun pynioh pisa ha ka ri kum ka Tata Communications, Rural Electrification Corporation, LIC HFL bad kiwei, lyngba ka Corporate Social Responsibility (CSR) ka India, ki la wan ban ai ia ka jingiarap pisa kaba donkam.

Ngi don ruh ki paralok jong ngi na Thailand, Kenya, bad Mexico kiba la iaid ha kane ka lynti ban kyntiew bad pynjanai shuh shuh ia ka rep tynrai. Ban iaid sha khmat ban pyntreikam, ki ruh ki donkam iaka jingbtin lynti ne ki jingkyrshan ba pher ba lah ban pyntyllun iaka Outcome Framework haryngkat bad ki nongshong shnong kiba ka khyndew ka shyiap jong ki kadei ka ba bsa iaki. Ka rep tynrai kam dei tang ka rukom ne ka tynrai ba ki leh ne ki pyrshang hynrei kadei ka nongrim ne ka jingshai  ka ban pyni iaka lawei baphyrnai. Kumta, ngi  khot bad  wer iaki ki nongshna ain bad ki nongai jingiarap pisa ba kin ia snoh kti lang bad ngi ha kane ka bynta.

Ka lawei kaba neh kam dei ka jingphohsniew—hynrei ka dei ba ngin jied ban leh mynta hi, khamtam katba ngi iatyngkhuh bad ki jingeh na ki jingduna ki mar poh khyndew (fossil fuel). Da kaba kyrshan ia ki sienjam ba ialam da ki riewlum, ngi pyniasnoh ia ka jingshemphang jong ka mynnor bad ka kular jong ka lawei.

Da I Bah Phrang Roy, Coordinator jong ka TIP, Rome bad u Nongseng ia ka NESFAS. Kane ka jingthoh ka dei halor ka jingkren kaba la ai ha ka 21 tarik u Iaiong 2026 ha ka UN Permanent Forum on Indigenous Issues Side Event, New York.

Sngap iaka Jingkren hapoh:

Leave a Reply